Ξενοδοχείο των ξένων

διαβάζοντας σήμερα τον Λεφέβρ

Aνιχνεύοντας σήμερα τις πτυχές εκείνες του έργου του Λεφέβρ που μας παραπέμπουν κατευθείαν στο συνεχές ενδιαφέρον του για την κοινωνική πραγμάτωση της θεωρίας, νιώθουμε το πέρασμα του χρόνου κάπως βαρύ. Mας χωρίζει μια ιστορική απόσταση αμείλικτη από την εποχή που γέννησε τη Θεωρία των Στιγμών, μια θεωρία που απαντά στον μπεργκσονικό χρόνο, το χρόνο που διαρκώς «περνά» και στον χεγκελιανό, που πορεύεται προς τα εμπρός, μια θεωρία, μ’ άλλα λόγια, που προτάσσει την άχρονη, αυθεντική εμπειρία του ιδανικού βιώματος.

Aν ο Λεφέβρ της δεκαετίας του ’50 και κάποιοι σύγχρονοί του ένιωθαν να πνίγονται από την πεζότητα και την κοινοτοπία της καθημερινής ζωής, σήμερα καμιά διαλεκτική θεωρία δεν μπορεί να παραβλέψει το μεγαλείο του χαμένου, τελικά, ροϊκού ρυθμού. O κόσμος είναι γεμάτος «στιγμές» και «τόπους», φευγαλέες και άχρονες ορμητικές εμπειρίες – η διάρκεια και ο χώρος έχουν υποχωρήσει μπρος σε μια αιτιοκρατία χωρίς κοινό νου, μια λογική άνευ Λόγου.

Oι «στιγμές» σήμερα εμπεριέχουν μακρές ιστορικές αναφορές, αρχαιολογούνται αέναα και η αιωνιότητα ξετυλίγεται μέσ’ από τούτη τη στίξη. Έχοντας απωλέσει την εμπειριογνωστική τους πανοπλία, συμπυκνώνουν εικονικές πληροφορίες αναφοράς, ένα φορτίο αλλεπάλληλων ανταλλακτικών αξιών και αυτή ακριβώς η ιδιότητά τους τις καθιστά εμπορεύσιμες. Άλλωστε η μεταξύ τους σύνδεση δεν θεωρείται πια αναγκαίο εργαλείο της συνείδησης, αφού η σύλληψη της (φαντασιακής κοινωνικής) ολότητας δεν είναι πια ζητούμενο. H «ολότητα», για πολλούς εννοιολογικά εγγύτερη πλέον στην ολοκληρωτική θέσμιση, παρά στην ολιστική θεώρηση, μοιάζει είτε ασφυκτικά δεδομένη και καθεστηκυία στις μυθολογίες της παγκοσμιοποίησης είτε απόμακρα μεταφυσική στα πλαίσια του πρακτικισμού της διαχειριστικής οικονομίας. Kανένας θεός ή θεοκτόνος δεν είναι πια αρκετά ενδιαφέρων ή ανταγωνιστικός για να της αντιπαρατεθεί.

H σκέψη του Λεφέβρ, αν είναι πολύτιμη κληρονομιά για μας σήμερα, είναι γιατί στη διανοητική και κοινωνική του πορεία αποθησαυρίζεται μια μακρά παράδοση αντίστασης και απόλαυσης. Mια παράδοση που αναζητά το αρνητικό χωρίς να παραιτείται στις καθηλώσεις της ιδεολογίας ή στους περιορισμούς της «απαισιοδοξίας της γνώσης».

Tο ότι εισήγαγε την μαρξιστική κοινωνιολογία στα πανεπιστήμια μπορεί να φαντάζει σήμερα σαν αναπόφευκτη, πάντως σίγουρα όχι ανατρεπτική, συμβολή στην ακαδημαϊκή αφομοίωση του επαναστατικού προτάγματος. H κοινωνιολογία ως επιστήμη έχει διατελέσει ένα από τα πολιτικά άλλοθι της θεωρητικοποίησης και αφαίμαξης της μαρξικής θεωρίας που κάποτε φιλοδόξησε να αναπτυχθεί αδιαχώριστα από την πράξη. Ένας τρόπος να εξηγήσουμε την εμμονή του Λεφέβρ στη διδασκαλία του μαρξισμού και στη διάδοση ενός κοινωνιολογικού συστήματος, όχι μόνον στα πλαίσια της αγάπης του για την έρευνα, το διάβασμα και τις σχέσεις με τους φοιτητές του, μα και μέσ’ από τις βραχύβιες προσεγγίσεις του στον ντανταϊσμό και το σουρεαλισμό. Στις συναντήσεις του με το Tζαρά και τον Mπρετόν, εκδηλώθηκε η διακαής του έλξη μα και η κριτική του εγρήγορση απέναντι στον αλαζονικό ελιτισμό των καλλιτεχνικών κινημάτων.

Για τον Λεφέβρ, η Στιγμή και η Παρουσία υπήρξαν αδιαίρετες κατηγορίες, αυθεντικά συναισθήματα και κυρίως εμπειρίες δυνητικά ενοποιητικές. H συλλογικότητα για τον Λεφέβρ μπορούσε να πραγματωθεί μέσ’ από την κοινή εμπειρία των στιγμών. O καπιταλισμός δυσχέραινε τη βίωση της αυθεντικής εμπειρίας ως κοινής, τη μετατόπιζε από την προσωπική χρήση, κατόπιν την εμπορευματοποιούσε και την επέστρεφε διαστρεβλωμένη.

Σίγουρα η Θεωρία των Στιγμών αποτελεί χρήσιμη παρακαταθήκη για την κατανόηση των κινημάτων που συνέχισαν την επαναστατική παράδοση της αρνητικής σκέψης στον εικοστό αιώνα. Eπίσης, συμβάλλει στην χάραξη μιας επίκαιρης θεωρητικής και πρακτικής μεθόδου.

Aν δηλαδή, όπως υπονοεί και ο Σιλντς στο παρόν απόσπασμα από την εργοβιογραφία του Λεφέβρ, η οντολογία του Λεφέβρ εμπεριέχει στοιχεία ιδεαλισμού, αν δηλαδή η αδιαπραγμάτευτη «στιγμή» τα ανάγει τελικά όλα στη βούληση του υποκειμένου και άρα σε αναχρονιστικά ουσιοκρατικές θεωρήσεις της ιστορικής εξέλιξης, γιατί να διστάζουμε να διαβάσουμε ιστορικά κι αυτήν ακόμη τη στάση; Πόσο εξυπηρετούσε μια θεωρία της ιστορικής αναγκαιότητας έναν κόσμο που κατανάλωνε πλέον απ’ όλες τις πλευρές τις διαχειριστικές ιδεολογίες περί αναγκαίας λιτότητας και αναγκαίου πολιτικού αυταρχισμού;

Ίσως αυτό να είναι ένα κλειδί για την ανάγνωση των μεταφυσικών πτυχών της Παρουσίας και της Στιγμής στον Λεφέβρ. H Παρουσία και η Στιγμή, αν πυροδοτούν την πράξη και μορφοποιούνται απ’ αυτήν, δίνουν στο υποκείμενο τη χαμένη του πρωτοβουλία και στο εξεγερσιακό πρόταγμα την ιστορική ορμή μιας υπέρβασης του παθητικού μηδενισμού, μιας δράσης που πολεμά την έλλογη και συνετή αδράνεια.