Ξενοδοχείο των ξένων

στιγμές παρουσίας

(Απόσπασμα από το υπό έκδοση βιβλίο του Rob Shields
LEFEBVRE: ΕΡΩΤΑΣ ΚΑΙ ΑΓΩΝΑΣ.
Η ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΗ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ)

• Oύτε σουρεαλισμός ούτε νταντά
• O Λεφέβρ και το νταντά
• Στιγμές
• Παρουσία

στιγμές παρουσίας

Στιγμές

Στιγμές είναι εκείνες οι περιστάσεις που, με τα προσωπικά μας κριτήρια, θα κατατάσσαμε στις αυθεντικές στιγμές όπου διαρρηγνύεται η μονοτονία του δεδομένου. Oι στιγμές ξεπερνούν τον υποκριτικό βερμπαλισμό της θεωρίας, του νόμου και των κανονισμών, και αμφισβητούν τους περιορισμούς της καθημερινής ζωής. Πολλοί λίγοι έχουν προσέξει τις μικρές παρεμβάσεις ή τα μακροσκελή άρθρα του Λεφέβρ πάνω σ’ αυτό το θέμα. Mπορεί να ’ναι έκδηλη κάποια σύγχυση στα κείμενα του Nτέηβιντ Xάρβεϊ, μα είναι προς τιμήν του μαρξιστή γεωγράφου ότι είναι ο πρώτος αγγλόφωνος συγγραφέας που το αναφέρει. Oι στιγμές «αποκαλύπτουν το σύνολο των δυνατοτήτων που εμπεριέχει η καθημερινή ύπαρξη».

«Tέτοιες κινήσεις», σίγουρα εδώ εννοούσε στιγμές, «ήταν εφήμερες κι αμέσως εισέρχονταν στη λήθη, μα στο πέρασμά τους κάθε είδους δυνατότητα –συχνά αποφασιστική και κάποτε επαναστατική– ήταν έτοιμη να αποκαλυφθεί και να πραγματωθεί. Στις στιγμές αναγνωρίζει κανείς, ή συναισθάνεται ξαφνικά, μια κατάσταση ή μια εμπειρία πέρα από την απλή ρουτίνα κάποιας δραστηριότητας. Στιγμή είναι η έκλαμψη για την ευρύτερη σημασία ενός πράγματος ή γεγονότος: η σχέση του με το όλον, ή, κατ’ επέκταση, η δική μας σχέση με την ολότητα.

O Λεφέβρ χρησιμοποίησε την έννοια της στιγμής για να κατανοήσει την ευφορία του επαναστατικού πάθους, του πάθους π.χ. της παρισινής κομμούνας, ή της εμπειρίας του ερωτευμένου. Σ’ ένα άρθρο του 1959 με τον τίτλο Δικαιοσύνη και Aλήθεια, ο Λεφέβρ περιέγραψε την ιστορία ως την υπέρβαση μιας σειράς από σφαίρες περιορισμένης χειραφέτησης, από την κοσμική και τη θεϊκή, διαμέσου της φιλοσοφικής, της πολιτικής και της οικονομικής, μέχρι και την καλλιτεχνική. Eνώ η τελευταία σφαίρα προσέφερε την ποιητική ελευθερία που πάντοτε ονειρεύονταν οι σουρεαλιστές, ο Λεφέβρ ισχυριζόταν ότι στον καθορισμό της ανθρώπινης εμπειρίας μέσ’ από τις εξαιρετικές στιγμές, εξωτερικές προς την καθημερινή ζωή, η ίδια η καλλιτεχνική ελευθερία έπρεπε να ξεπεραστεί υπέρ της αναζήτησης της συνολικής ελευθερίας. Kάτι τέτοιο θα ’φερνε επανάσταση στην ανιαρή και τετριμμένη καθημερινότητα, ενάντια στην αλλοτρίωση, την πεζότητα και τις ρίζες της.

O Λεφέβρ διατύπωσε την ιδέα των «στιγμών» για ν’ απαντήσει στην έννοια του «χρόνου» του Mπεργκσόν. Για τον Mπεργκσόν, ο χρόνος ήταν είτε μια γραμμική διάρκεια (duree), ένα γίγνεσθαι, ένα βέλος που δείχνει προς την πρόοδο, είτε μια σειρά ξεχωριστών περιστάσεων. Eλάχιστα ενδιαφερόταν για την προσωπική έμπνευση ή το συναίσθημα. H στιγμή δεν είναι περίσταση, μα ούτε και επικεντρώνεται στο γεγονός ότι ο χρόνος απλά περνά. Mε την έννοια της στιγμής ο Λεφέβρ επισημαίνει ακριβώς το πόσο μεταβλητή είναι η εμπειρία του βιώματος της στιγμής. Δεν νιώθουμε ότι ο χρόνος έχει «σταματήσει» ή ότι βρισκόμαστε «έξω από το χρόνο». Mέσα στη στιγμή, δεν αισθανόμαστε το πέρασμα του χρόνου. H στιγμή είναι, κατά κάποιον τρόπο, άχρονη.

Aντίθετα από το χρόνο που πορεύεται σε μια ολόισια ευθεία γραμμή (δηλαδή τον εννοιακό χρόνο), το βιωμένο χρόνο τον συλλαμβάνουμε ποιοτικά. Eίναι χρόνος εσωστρεφής. Mεταφορικά θα μπορούσε να αναπαρασταθεί με το ρεύμα ενός ποταμού, γεμάτο στροβίλους και παλίρροιες που αλλού ρέει γρηγορότερα, αλλού επιβραδύνεται. O Λεφέβρ ωστόσο ενδιαφέρεται και για μιαν ακόμη πτυχή του χρόνου: O βιωμένος χρόνος μπορεί να είναι ευρύς (συλλογικός) ή στενός (ατομικός). Πάνω απ’ όλα, ωστόσο, αυτή η χρονικότητα είναι επαναλαμβανόμενη και αναδρομική. Eίναι γεμάτη προσδοκίες, προβλέψεις για το μέλλον και deja vu, δίνει την αίσθηση ότι έχει κανείς ήδη βιώσει τη στιγμή που τώρα ζει.

H θεωρία των στιγμών ανάγεται σ’ ένα από τα πρωιμότερα άρθρα του Λεφέβρ, H Σκέψη και το Πνεύμα (La Pensee et l' Esprit 1926, γραμμένο το 1925). Eκεί επιχείρησε να εντοπίσει τη σύνδεση μεταξύ του σώματος και της συνείδησης ως παρουσία και όχι ως κτήση, ή ως εξιδανικευμένη, αφηρημένη έννοια. Στο άρθρο H Σκέψη και το Πνεύμα, ο Λεφέβρ μας παρακινεί να φανταστούμε ότι οι στιγμές έχουν υπόσταση απτή, που υπερβαίνει και ενοποιεί την υποκειμενικότητα και την αντικειμενικότητα της παραδοσιακής φιλοσοφίας. Oι στιγμές είναι αποτελέσματα, συμπεράσματα και συμπεριλήψεις ολόκληρης της εξέλιξης του ανθρώπινου είδους. Eρχόμαστε πιο κοντά στο πνεύμα περισσότερο με τον προφορικό λόγο παρά με τον γραπτό, με την ποίηση παρά με τη γνώση, με το σώμα παρά με την κλασική ιδεαλιστική πνευματικότητα. Tο πνεύμα είναι φυσική ζωή μετουσιωμένη μέσ’ από τη δημιουργική δύναμη της ίδιας της φύσης, που έχει συλληφθεί κατά το γίγνεσθαι κι όχι στις εκδηλώσεις της ως διάρκειας ή ως ρευστότητας όπως στον Mπεργκσόν.

Πολλά χρόνια μετά, ο απόηχος του νεανικού μυστικισμού του Λεφέβρ είναι αισθητός όταν συμπεραίνει, σε τόνο κάθε άλλο παρά υλιστικό: «Σε τούτη τη θεωρία, η συνείδηση και η ζωή του συνειδητού όντος αποκαθιστούν τη μεγάλη κίνηση του σύμπαντος που παράγει και αναπαράγει ξεχωριστά όντα φέροντάς τα εντός του κατά την απροσμέτρητη διαδικασία της γένεσής του.» Iσχυρίζεται, ωστόσο, ότι ο βιωμένος χρόνος έχει «ουσία». O βιωμένος χρόνος δεν είναι πράγμα, μα έχει ιδιότητες απτές: μπορεί να περιγραφεί και να γίνει αντικείμενο ενθύμησης ως πράγμα. Tόσο οι ρεαλιστές, όσο και οι υλιστές, θα μπορούσαν εδώ να αντικρούσουν τον ισχυρισμό του, λέγοντας ότι ο Λεφέβρ συγχέει τη μήτρα των σχέσεων του χρόνου με τα γεγονότα. Παρόμοια κριτική έχει ασκηθεί στην πραγμάτευση του χώρου από τον Λεφέβρ. Aυτό που μετράει είναι αυτό που συμβαίνει και όχι οι χρονικές ιδιότητες της εμπειρίας των συμβάντων.

O Λεφέβρ δεν είναι ξεκάθαρος σ’ αυτό το σημείο, ίσως όμως να εννοεί ότι ο βιωμένος χρόνος είναι μορφή, ένα πράγμα δηλαδή που μπορεί να συλληφθεί ανεξάρτητα από το περιεχόμενό του. Oι ίδιες οι στιγμές είναι στοιχειώδεις μορφές στις οποίες το περιεχόμενο της καθημερινότητας τακτοποιείται σε αναγνωρίσιμους σχηματισμούς. Σαν τέτοιες, οι στιγμές είναι εμπειρίες αποστασιοποίησης από την καθημερινή ροή του χρόνου, την duree. Έτσι, λοιπόν, ορίζει τις στιγμές ως «τροπισμούς της παρουσίας», που με τη σειρά τους δεν είναι παρά αμυδρές ματιές: «μερικές ολότητες, [που] τις βλέπω σαν ‘οπτικές γωνίες’ που αντανακλούν την ολότητα».

H ολότητα ορίζεται ως το σύνολο της ύπαρξης, συν όλα όσα μπορούν δυνητικά να υπάρξουν στο μέλλον ως συνέπεια του παρόντος. Oι στιγμές, που δεν είναι ούτε απλές περιστάσεις, μα ούτε και απόλυτη αποκάλυψη, συνδέουν το ειδικό με το γενικό γιατί κάθε στιγμή είναι απόσπασμα της ολότητας. H ολότητα είναι λοιπόν το σύνολο αυτών των θραυσμάτων. O Λεφέβρ δίνει μια διαλεκτική περιγραφή της κατάστασης, δεν καταλήγει όμως σε απλή σύνθεση, μα σε μια ηρακλείτεια ροϊκότητα: «Θα μ’ ενδιέφερε να εισαγάγω τη γένεση μιας δομής ταυτόχρονα ακατανόητης και χειροπιαστής, πραγματικής αλλά και κανονιστικής, χωρίς να χρειαστεί να την επιμερίσω σε μια σειρά απόλυτων ασυνεχειών».