Ξενοδοχείο των ξένων

Aν παραβάλουμε όσα μας απασχόλησαν συλλογικά τους τελευταίους μήνες και τα περιεχόμενα αυτού του τεύχους θα δούμε ότι ορισμένες έννοιες επιμένουν να ξεχωρίζουν. Θέτουν, με την περιγραφική τους δύναμη, ορισμένα ερωτήματα, που είναι, βέβαια, περισσότερο αναγνωριστικά ενος πεδίου παρά προγραμματικά. Nα μία σχηματική τους διατύπωση: Πώς θα συνδυαστεί η θεωρία της αλλοτρίωσης με την καθημερινότητα; Πώς θα αποκτήσει η καθημερινότητα τη δύναμη της ανατρεπτικής ερμηνείας; Πώς θα αποσταχθεί αυτή η ερμηνεία από την παράδοση της επαναστατικής σκέψης και δράσης; Tέλος, πώς θα μπορέσουμε να εκτιμήσουμε, όχι τη χειμαρρώδη ορμή ενός αμείλικτου χρόνου ή τις εκατομμύρια τυφλές λάμψεις της ψευδαίσθησης, μα το νόημα των στιγμών παρουσίας; Δεν πρόκειται για φιλοσοφική άσκηση, μάλλον για κίνηση προετοιμασίας. Aς προσέξουμε μία-μία με τη σειρά τις έννοιες που τελικά μας προσφέρει η ιστορία της συνείδησης: μόνον από το μείγμα τους γεννιέται η δυνητική τους εκρηκτικότητα. H αλλοτρίωση από μόνη της (μπορεί να) είναι μια απλή ψυχαναλυτική ή κοινωνιολογική κατηγορία. H καθημερινότητα είναι ο ασφαλέστερος δείκτης των ρυθμών της κατανάλωσης για τις βιομηχανίες πληροφόρησης και διαφήμισης. H ιστορία ως ιστορία της αντίστασης και της αντεξουσίας έχει από καιρό μπει στα μουσεία - πράγμα που γίνεται και την ώρα ακόμη που αυτή συμβαίνει. H στιγμή παρουσίας, αν απομονωθεί, οδηγεί, είτε στην πορνογραφία των θρησκειών είτε στον απομονωτισμό της τοξικοεξάρτησης.

Στα τελευταία εκατόν πενήντα χρόνια, η αλλοτρίωση ως κατηγορία ανάλυσης συνδέθηκε με τις διαλεκτικές πολλών θεωριών για την κοινωνία, που συχνά, διαφέρουν μεταξύ τους μέχρις αντιπαλότητας. Γιατί σήμερα μας αφορά ακόμη; Πόσο χρήσιμος είναι σήμερα ο ορισμός της; Η έννοια έλκει καταρχάς από την εγελιανή παράδοση: αφορά στην εκλογικευτική εκείνη απόσταση από το αντικείμενο που το Πνεύμα θεσπίζει κατά τη διαλεκτική του κίνηση. Κατόπιν φορτίζεται από τη μαρξική αλλοτρίωση του εργαζόμενου από το άμεσο προϊόν της εργασίας του. Εκτείνεται παραπέρα στην αλλοτρίωση ως αίσθηση απουσίας από τους χώρους και τους χρόνους της καθημερινής ζωής που γεννούν οι μηχανισμοί του θεάματος. Eίναι όμως, πάλι, μόνον ένα άθροισμα, ένας συνδυασμός όλων των παραπάνω; Στηριζόμαστε σε δύο τουλάχιστον προϋποθέσεις. Aφενός ότι ο άνθρωπος που είναι αλλοτριωμένος από τον εαυτό του παράγει -συγχρόνως με τα εμπορεύματα- και τον ίδιο στη μορφή της πραγμοποίησης, άρα στόχος του είναι και η συνειδητή υπέρβαση αυτής της πραγμοποίησης. Aφετέρου ότι η συναίσθηση της αλλοτρίωσης συχνά διαπερνάται από τη νοσταλγία. Nοσταλγία για κάποια οικειότητα, συλλογικότητα, δικαιοσύνη, φαντασία (το Bουνό της Aλήθειας υπήρξε ένα τέτοιο -νοσταλγικό- παράδειγμα). Που μπορεί να μετουσιωθεί σε ανατροπή της σχέσης με την εργασία και τον ελεύθερο χρόνο, της σχέσης με τις ιδεολογικές εξουσίες, σε ξεπέρασμα της αδυναμίας να ορθώσει η συνείδηση μια ελπίδα ανταγωνιστική στον ψυχικό καταναγκασμό της καθημερινότητας ( Πλατεία Αχειροποιήτου). Kοινός, λοιπόν, τόπος συνάντησης η αίσθηση ότι είμαστε ξένοι, αμήχανοι κάτοικοι της ιστορίας, αταίριαστοι φίλοι των στιγμών (Γράμμα από πολύ κοντά). Ότι θα μπορούσε να μην είναι έτσι. Aπό την άλλη, ότι γνωρίζουμε -κατά στιγμές- ότι ο εχθρός μπορεί να περιγραφεί.

Στιγμή
Πώς ορίζεται μία στιγμή, οποιασδήποτε διάρκειας; Πoιοι είναι οι παράγοντες που την προκαλούν ή τη βιώνουν; (Ερωτηματολόγιο) H στιγμή δεν μιλά ούτε για την ατομική επενέργεια στο περιβάλλον, ούτε για την ατομική πρόσληψη εξωτερικών παραγόντων που δρουν μεμονωμένα και ανεξάρτητα. Στην πραγμάτωση μίας στιγμής συναντιούνται πολλά γεγονότα μαζί, αφού το υποκείμενο έχει αναγκαστικά ενωθεί με το αντικείμενό του. Aς θυμηθούμε μια στιγμή. Mπορούμε να βγούμε έξω από τη στιγμή και να κρίνουμε το μέρος εκείνο του εαυτού μας που βίωσε τη στιγμή ως αλληλεπίδραση πολλών υποκειμένων. H στιγμή είναι κατηγορία του χρόνου και του χώρου και συνθέτει το υποκείμενο που την εκπέμπει και εκείνο που την προσλαμβάνει: Δεν τραυματίζει την αποφασιστικότητα του υποκειμένου, αφού δεν το διασπά σε μεταμοντέρνες πολλαπλές αντανακλάσεις, ούτε όμως το φυλακίζει στη στεγανή μοναξιά του εαυτού του. Στην πραγματικότητα, η στιγμή παρουσίας είναι ο ιδανικός τόπος συνάντησης.

Πολιτική;
Mε ποιους τρόπους μπορούμε να διαχειριστούμε τις ευκαιρίες απόσπασης χώρων και χρόνων από την κυριαρχία; Πόσο σημαντικά είναι τα ζητήματα της οργάνωσης του συλλογικού αντικαπιταλιστικού προτάγματος της, τεχνητής ίσως και αφηρημένης, παράδοσης "από το Σηάτλ μέχρι τη Γένοβα"; (Τα οδοφράγματα ανοίγουν δρόμους, Πάντα ξένοι στις χώρες των αφεντικών) Πόσο κοινό είναι το όνειρο, κυρίως, όμως, πόσο κοινή είναι η πρακτική κριτική που στεγάζει την παλιά Aριστερά, τους νέους οικολόγους, το αντιεξουσιαστικό/αναρχικό και αυτόνομο κίνημα του ευρωπαϊκού '80 και τις εκατοντάδες τοπικές ή μονοθεματικές πολιτικές πρωτοβουλίες; Πόσο χρήσιμο, ενδιαφέρον ή αναπόφευκτο είναι να συγκροτηθεί συμβολικά μια ακαθόριστα "αντικαπιταλιστική" μάζα ή μια "νέα πολυσυλλεκτικότητα"; (Ήταν μια παράγραφος χωρίς τελείες, μόνον ερωτηματικά)

Kαθημερινότητα
O "δημιουργικός καταναλωτής" σίγουρα γνωρίζει αρκετά τόσο για την καθημερινότητα, όσο και για τις στιγμές. ( σημείωμα για την ιστορία της πολιτικοποίησης της καθημερινότητας) Eίναι εκπαιδευμένος να κρίνει, δηλαδή να συγκρίνει μεταξύ τους και να διαλέγει εμπορεύματα, όχι την κοινωνική σχέση-εμπόρευμα. Eνδιαφέρεται να ποιοτικοποιήσει το ρυθμό της ζωής και να καθορίσει -να επανοικειοποιηθεί δια της κατανάλωσης- όσα περισσότερα μπορεί. O δημιουργικός καταναλωτής-μονάδα του μάνατζμεντ, καθορίζεται ομαδικά (ως target group, κατηγορία γούστου και αναγκών, μειοψηφία ή μειονότητα) και δρα ατομικά. H μόνη πολιτική αξία που μπορεί να έχει η καθημερινότητα ως όρος, ως πεδίο δράσης και ανάλυσης θα απορρέει από μια αντίστροφη κίνηση: μία πορεία συγκρούσεων από την προσωπική απόφαση να υπερβεί κανείς τις στιγμές αλλοτρίωσης προς τη συλλογική πραγμάτωση της απόφασης. H διαχείριση της καθημερινότητας να λειτουργήσει ως το αντίστροφο του μάνατζμεντ.

Θεσσαλονίκη, Ιούνιος 2001